Soms is het nodig dat iemand tegen de eigen wens in zorg ontvangt of in een instelling wordt opgenomen. Dan is er sprake van onvrijwillige zorg. Ook als iemand al zorg ontvangt uit de Wet langdurige zorg (Wlz), kan het nodig zijn om tijdelijk onvrijwillige zorg te krijgen of gedwongen te worden opgenomen. Op deze pagina staat meer informatie over onvrijwillige zorg.

Onvrijwillige zorg is zorg die iemand niet wil krijgen

Onvrijwillige zorg is zorg waar iemand nee tegen zegt of waar iemands vertegenwoordiger nee tegen zegt. Dit kan bijvoorbeeld gaan om iemand die wordt gedwongen om medicijnen te nemen of een medisch onderzoek krijgt, of wordt opgenomen in een instelling. Dat wordt ook wel gedwongen of verplichte zorg of gedwongen opname genoemd. 

Onvrijwillige zorg mag alleen als het echt niet anders kan. Zorgverleners zullen altijd proberen om iemand eerst te helpen met vrijwillige zorg en in gesprek gaan met de cliënt en diens familie en naasten. Om onvrijwillige zorg te kunnen geven, moet duidelijk zijn dat er een ernstig nadeel dreigt voor iemand of diens omgeving. Bijvoorbeeld als het niet veilig is om iemand geen zorg te geven. Dwang is altijd een uiterst redmiddel en moet zo snel mogelijk worden afgebouwd.

De Wet verplichte ggz (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd)

Onvrijwillige zorg is geregeld in 2 wetten. De Wet verplichte ggz (Wvggz) regelt de rechten van mensen die onvrijwillige zorg krijgen vanwege een psychische aandoening. En de Wet zorg en dwang (Wzd) regelt bij onvrijwillige zorg de rechten van mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie. Deze 2 wetten vervangen sinds 2020 de Wet Bijzondere Opnemingen Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ) en hebben hun eigen regels. Met deze wetten wil de overheid de onvrijwillige zorg meer cliëntgericht maken, dwang en drang zoveel mogelijk terugdringen en de rechtspositie van de cliënt bij onvrijwillige zorg bewaken en versterken.

Ga voor meer informatie over deze wetten naar de website Dwang in de zorg.

Besluit van het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ)

Soms is het nodig dat mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening worden opgenomen in een instelling. Als dat het geval is, kan een aanvraag worden ingediend bij het CIZ. Deze aanvraag kan worden gedaan door bijvoorbeeld zorgverleners, echtgenoten of familieleden. Het CIZ kan zelf een besluit nemen tot opname en verblijf als de cliënt geen bereidheid laat zien, maar zich ook niet actief verzet tegen opname. Als de cliënt of diens vertegenwoordiger zich wel verzet, dan verzoekt het CIZ de rechter om een rechterlijke machtiging af te geven voor onvrijwillige opname en verblijf.

Ga voor meer informatie naar de website van het CIZ.

Rapporten over de Wzd

Het Zorginstituut publiceerde op 27 november 2020 een rapport over de Wet zorg en dwang (Wzd) en de Zorgverzekeringswet (Zvw). In het rapport gaat het Zorginstituut in op 2 vragen: 

  1. Kan de inzet van een ‘ter zake kundige arts’ die de medische verklaring opstelt voor een rechterlijke machtiging voor gedwongen opname worden vergoed uit de Zvw of de Wlz? 
  2. Kan de inzet van functionarissen onder de Wzd vanwege onvrijwillige zorg worden vergoed uit de Zvw of de Wlz?    

Ga naar het rapport Wet zorg en dwang (Wzd) en de Zorgverzekeringswet (Zvw).

Het Zorginstituut publiceerde op 6 januari 2022 een tweede rapport. In dit rapport beantwoordt het Zorginstituut de volgende vragen positief: 

  1. Valt het opstellen van een medische verklaring door een ‘ter zake kundige arts’ vanwege een machtiging van de burgemeester voor een inbewaringstelling (ibs) onder de Zvw of de Wlz? 
  2. Valt de zorg tijdens ibs voor volwassenen met een verstandelijke beperking die geen Wlz-indicatie hebben onder de Zvw?

Ga naar het rapport 'Duiding opstellen medische verklaring ibs en zorg aan volwassen cliënten met een verstandelijke beperking zonder Wlz-indicatie tijdens ibs'.

Wilt u meer informatie of hebt u vragen?

Meer weten? Op verschillende sites staat meer over dit onderwerp. 

Wet- en regelgeving

In de wet- en regelgeving staat het volgende:

Over Zorginstituut Nederland

Zorginstituut Nederland geeft onder meer uitleg over de aard, inhoud en omvang van de zorg die tot het verzekerde pakket (Wlz en Zvw) behoort. Door middel van de pagina’s in het Wlz-kompas draagt het Zorginstituut bij aan een eenduidige uitleg van de aanspraak binnen de langdurige zorg. 

Ga voor meer informatie naar de pagina ‘Over onze organisatie’.