Dit rapport belicht de verslavingzorg rond alcohol en drugs als onderdeel van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) binnen de Zorgverzekeringswet (Zvw). We verduidelijken voor een aantal onderdelen van verslavingszorg wanneer deze tot de te verzekeren zorg binnen de Zvw gerekend kunnen worden. Daarnaast geven we een beeld van de kosten en maatschappelijke baten van de verslavingszorg. We beschrijven vervolgens de stand van zaken op het gebied van de richtlijnen en de uitvoeringspraktijk en doen op beide gebieden een aantal aanbevelingen.

Niet alle behandelingen effectief

Het Zorginstituut heeft in de bijlage bij het rapport een overzicht opgenomen van behandelingen voor onder meer alcohol-, cannabis-, opiaat-, cocaïne-, amfetamineverslaving en de mate van effectiviteit per interventie. Uit dit overzicht blijkt ook voor welke therapieën er geen bewijs voorhanden is. Deze groep behandelingen zijn geen verzekerde zorg en kunnen daarom niet uit de basisverzekering worden vergoed. Het Zorginstituut raadt zorgverzekeraars daarom aan deze lijst bij de zorginkoop te hanteren.

Behandelintensiteit

In de praktijk bieden zorgaanbieders voor dezelfde patiëntengroepen wisselende behandelprogramma’s aan, waaronder directe opname met sterk wisselende duur, intensieve dagbehandeling met soms een bijzonder therapieaanbod of uitsluitend ambulante zorg. Omdat er weinig bekend is over welke behandelintensiteit voor welke cliënt het meest effectief is, staat lang niet altijd vast dat een cliënt het juiste behandelprogramma krijgt aangeboden. Klinische behandeling dient volgens de richtlijnen uitsluitend te worden aangeboden aan personen met ernstige medisch/psychische comorbiditeit, sociale desintegratie en/of een ernstige vorm van afhankelijkheid. De indruk bestaat dat cliënten vaker worden opgenomen dan medisch gezien noodzakelijk is.

Dagbehandeling

Dagbehandeling kan nodig zijn als ambulante behandeling onvoldoende effect lijkt, of om opname te voorkomen. Bij dagbehandeling dient, conform de geldende richtlijn, de interactie met de sociale omgeving van de cliënt gegarandeerd te zijn. Dagbehandelingen waarbij de interactie met de sociale omgeving van de cliënt niet geëffectueerd kan worden – zoals bij dagbehandelingen in buitenlandse klinieken op afstand van het thuisfront – kunnen niet ten laste van de verzekering gebracht worden.

Dagbesteding

Het Zorginstituut constateert dat het onderscheid tussen behandeling, dagbesteding en dagstructurering bij opname in de praktijk onvoldoende duidelijk is. Ook de richtlijnen geven onvoldoende handvatten om tot goede start- en stopcriteria te komen. Er worden wel verschillende tarieven gehanteerd voor deze prestaties. Die verschillen lijken voornamelijk gebaseerd op gemiddelde (historische) praktijkgegevens.

Nazorg

Nazorg is altijd een essentieel onderdeel van de behandeling. Het ontbreken daarvan heeft negatieve gevolgen voor het effect van de behandeling. Behandelprogramma’s zonder nazorg zijn minder effectief. We raden zorgverzekeraars aan extra te controleren of nazorg onderdeel van het behandelprogramma is.

Ruim de helft van de verslaafden valt (na behandeling) binnen een jaar terug. Naar schatting een kwart tot een derde van degenen die ooit behandeld zijn voor alcohol- of drugsproblemen zal niet genezen. Deze percentages zeggen vooral iets over het chronische karakter van verslaving.